Þjónustuskoðun á kallinum

Ég hef yfirleitt haft hálfgert ofnæmi fyrir alls kyns tækjum og tólum.

Bílar eru þar engin undantekning.

Vankunnátta mín á þeim er nánast algjör.

Þegar ég var barn voru afmælisgjafir töluvert öðruvísi en þær virðast vera í dag. Nú fá börn oft peninga og hver gestur virðist mæta með nokkurn veginn sömu upphæð, næstum eins og um aðgangseyri sé að ræða.

Þegar ég var ungur kom fólk hins vegar með alvöru pakka.

Því miður þýddi það að ég fékk hvað eftir annað Matchbox-bíla.

Ég þoldi þá ekki.

Það eina sem ég óskaði mér í raun var eitthvað sem tengdist íþróttum.

Á unglingsárunum fengu flestir vinir mínir bíla- og véladellu þannig að maður reyndi auðvitað að fylgja með en ég skildi aldrei almennilega hvað öll þessi vélanöfn og tæknilegu atriði þýddu þannig að ég gafst fljótt upp á að reyna að tileinka mér þessi fræði.

Í gegnum tíðina hefur það sem skiptir mig mestu máli varðandi bíla yfirleitt verið liturinn.

Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta getur útilokað mig frá ýmsum karlaklúbbum.

Ég hef átt ýmsar tegundir bíla í gegnum tíðina og keypt flesta þeirra notaða. Síðustu bíla hef ég hins vegar keypt nýja og verið nokkuð duglegur að fara með þá reglulega í þjónustuskoðun eins og umboðin mæla með.

Í gamla daga var viðhaldsáætlunin einfaldari.

Skipta um dekk þegar árstíðirnar breyttust.

Velta stundum fyrir sér olíunni.

Og ef ljós kviknaði í mælaborðinu var kannski rétt að spyrja einhvern hvað það þýddi.

Vankunnátta mín á vélum nær langt út fyrir bíla.

Ég er aldrei alveg viss um hvort sláttuvélin, sláttuorfið eða hvaða tæki sem ég stend við hverju sinni eigi að fá bensín, blandað bensín eða eitthvað allt annað.

Þegar ég var yngri gat ég gert ýmsa einfaldari hluti heima fyrir. Sett upp ljós og skipt um lagnir undir vaski.

Ég er að mestu hættur að reyna þetta. Ég er miklu betri í að sjá heildarmyndina sem framkvæmdastjóri, skipuleggja hvað þarf að gera og fá rétta fólkið til að gera það. Nú læt ég því fagmenn um slíkt — eða stundum konuna mína, sem er töluvert betri í þessu en ég.

Í vinnunni hef ég hins vegar, merkilegt nokk, alltaf verið nokkuð góður í að laga hluti: brotin bein, flókin sár, brunasár — hluti sem á, ef mögulegt er, að setja aftur saman og koma í eðlilegt horf. En mig skortir smiðsaugað. Ég hefði örugglega aldrei getað endurhannað nef á fólki eins og lýtalæknar gera.

Ég held að þetta sé nokkuð á skjön við marga aðra karlmenn. Að lesa tæknilegar leiðbeiningar er næstum nóg til að það líði yfir mig. Einfaldar IKEA-leiðbeiningar eru svona nokkurn veginn mín mörk — enda hvers vegna ætti maður annars að versla þar?

Sumir virðast elska vélar.

Þeir eiga bíla, jeppa, snjósleða, rafmagnsverkfæri og næg garðáhöld sem gæti jafnvel hentað við innrás í annað ríki. Þeir kunna á þetta allt saman. Heyra örlitla breytingu á vélarhljóði og vita strax að eitthvað er að.

Og sinna viðhaldinu af stakri samviskusemi.

Þess vegna er dálítið merkilegt að sumir þessara sömu manna hugsa furðulega lítið um viðhald á mikilvægustu vélinni sem þeir eiga, þ.e. þeim sjálfum.

Vélin sem kom án þjónustubókar

Við skiljum fyrirbyggjandi viðhald ágætlega þegar kemur að öðrum hlutum.

Bíllinn fer í þjónustu áður en vélin brennir úr sér.

Við skiptum um olíu áður en hún klárast.

Við látum athuga bremsurnar áður en við uppgötvum í fjallshlíð að það hefði kannski verið betra að gera það fyrr.

En þegar kemur að eigin líkama notum við oft annað kerfi.

Ef ekkert er vont, er ekkert að.

Ef eitthvað er vont, bíðum.

Ef það er enn vont, bíðum aðeins lengur.

Ef það verður óbærilegt, þá er kannski rétt að minnast á það við einhvern.

Karlmenn geta verið ótrúlega bjartsýnir vélvirkjar þegar þeir gera við sjálfa sig.

Tannheilsan er einfalt dæmi. Á Íslandi er gott eftirlit með tönnum barna og unglinga. Eftir það halda sumir áfram að fara reglulega til tannlæknis.

Aðrir endurnýja kynni sín við tannlækninn þegar tannpínan byrjar.

Sjón og heyrn eru að svipuðum toga. Við tökum yfirleitt eftir því þegar ástandið er orðið nægilega slæmt að það trufli daglegt líf og að lokum leitum við aðstoðar.

Konur vilja þó oft meina að við heyrum ekki neitt þótt við heyrum alveg nægilega vel til að vita hvenær við viljum ekki hlusta.

En margar breytingar sem skipta máli með aldrinum eru miklu hljóðlátari.

Hár blóðþrýstingur hefur oft verið kallaður hinn þögli morðingi, og ekki að ástæðulausu. Maður getur verið fullkomlega einkennalaus þótt blóðþrýstingurinn sé orðinn mun hærri en æskilegt er. Í gamla daga gat það jafnvel verið ákveðið gæfuspor ef æð sprakk í nefinu og einhver ákvað í framhaldinu að mæla blóðþrýstinginn.

Nefæðin er þegar allt kemur til alls saklausari en sprungin æð í heila.

Sem betur fer eru handhægir blóðþrýstingsmælar nú ódýrir og auðveldir í notkun og margir fylgjast reglulega með blóðþrýstingnum sjálfir.

Þetta er viðhald sem ég skil.

Ekki vegna þess að við eigum að eyða ævinni í að leita að sjúkdómum.

Þvert á móti.

Tilgangurinn með viðhaldinu er að geta haldið áfram að nota vélina.

Viðvörunarljósin breytast með aldrinum

Þegar karlmenn komast yfir miðjan aldur breytist mælaborðið.

Líkamssamsetningin breytist.

Auðveldara verður að tapa vöðvum.

Endurheimtin getur tekið lengri tíma.

Hormónabreytingar geta farið að skipta máli, sérstaklega þegar einkenni gefa tilefni til að kanna þær.

Blöðruhálskirtillinn hefur líka tilhneigingu til að stækka með aldrinum. Allt í einu getur maður sem svaf alla nóttina farið að vakna hvað eftir annað til að pissa.

Það nær yfirleitt athygli hans.

Krabbamein í blöðruhálskirtli er algengt en skimun fyrir því er flóknari en svo að hægt sé að segja öllum körlum að fara einfaldlega í eina blóðprufu á hverju ári. PSA-mæling getur verið gagnleg en aldur, áhættuþættir, einkenni og hugsanlegar afleiðingar frekari rannsókna skipta öll máli.

Þarna fer bílasamlíkingin að verða aðeins flóknari.

Í bíl er yfirleitt gagnlegt að finna bilun.

Í mannslíkamanum þýðir frávik ekki alltaf að eitthvað sé hættulegt — eða að meðferð bæti lífið.

Myndin er ekki sjúklingurinn

Svo koma verkirnir.

Hnén.

Mjaðmirnar.

Axlarliðirnir.

Bakið.

Eftir áratuga notkun líta fáir líkamar út eins og þeir séu nýkomnir úr verksmiðjunni.

Stundum er myndgreining nauðsynleg. Röntgenmyndir, tölvusneiðmyndarannsókn eða segulómun geta hjálpað til við að skýra einkenni, útiloka eitthvað alvarlegt eða leiðbeina varðandi meðferð.

En eitt af því sem ég lærði á löngum ferli í bæklunarlækningum er að það sem sést á mynd og það sem manneskjan finnur fer ekki alltaf saman.

Einstaklingur með mikla bakverki getur verið með tiltölulega eðlilega útlítandi hryggsúlu.

Annar getur verið svo til algjörlega verkjalaus og farið í myndgreiningu af allt annarri ástæðu, en þá kemur í ljós hryggsúla sem minnir helst á Berlín eftir stríð.

Samt hefur eigandinn gengið um með hana nokkuð ánægður.

Þetta skiptir máli.

Segulómun er ekki dómur.

Röntgenmyndin er ekki manneskjan.

Myndin er aðeins einn hluti upplýsinga sem þarf að túlka með hliðsjón af einkennum, skoðun og allri sögunni.

Við læknum fólk, en ekki myndir.

Ný eða óútskýrð einkenni ber auðvitað að taka alvarlega. Viðvarandi verkir, taugaeinkenni, óútskýrðar breytingar eða eitthvað sem manni finnst raunverulega ekki eðlilegt á ekki einfaldlega að afgreiða með:

„Ég er nú bara að eldast.“

Aldurinn skýrir margt.

Hann skýrir ekki allt.

Eigum við að fara að leita að bilunum?

Þarna verður hugmyndin um þjónustuskoðun á manninum aðeins flóknari.

Á fullfrísk manneskja að fara í segulómun af öllum líkamanum bara til öryggis?

Um það eru mjög skiptar skoðanir, þótt flestir læknar mæli gegn því.

Hugmyndin er auðskilin. Setjum allan líkamann í tækið og finnum allt áður en það verður vandamál.

Vandinn er að mannslíkaminn er fullur af alls konar meinlausum frávikum.

Því betur sem við leitum, því meira finnum við.

Og þegar eitthvað finnst geta tekið við fleiri myndgreiningarannsóknir, fleiri rannsóknir, meiri kvíði og stundum jafnvel meðferð við einhverju sem hefði aldrei valdið vandræðum.

Á hinn bóginn eru til viðurkenndar skimanir og áhættumiðaðar rannsóknir sem geta greint alvarlega sjúkdóma áður en einkenni koma fram. Skimun fyrir brjósta- og leghálskrabbameini eru kunnugleg dæmi, sem og skimun fyrir ristil- og endaþarmskrabbameini hjá viðeigandi aldurshópum.

Lungnakrabbamein er annað gott dæmi. Hjá fólki með verulega reykingasögu sem fellur innan ákveðinna aldurs- og áhættumarka getur skimun með lágskammta tölvusneiðmyndum minnkað líkur á að deyja úr lungnakrabbameini.

Það er allt annað en að mynda alla bara vegna þess að tækið er til.

Sama hugsun á við annars staðar.

Gott viðhald er ekki það sama og að skrúfa hverja einustu skrúfu og ró úr til að athuga hvort eitthvað sé að.

Hvað með blóðprufurnar?

Mér finnst skynsamlegt að þekkja nokkrar grunntölur eftir því sem við eldumst.

Blóðþrýsting.

Blóðhag.

Blóðfitur.

Blóðsykur.

Starfsemi briss, lifrar og nýrna.

Og eftir aldri, sjúkrasögu, lyfjum, einkennum og einstaklingsbundinni áhættu geta aðrar blóðprufur átt við.

En það er enginn einn blóðprufupakki sem sérhver heilbrigður sextugur karlmaður þarf að hugsa um árlega.

Gagnlega spurningin er ekki:

„Hversu margar rannsóknir get ég fengið?“

Heldur:

„Hvaða upplýsingar myndu raunverulega breyta því sem ég geri?“

Það er miklu betri grunnur að þjónustuskoðun.

Maður með einkenni sem benda til hormónavandamála getur þurft hormónamælingar.

Maður sem íhugar PSA-mælingu ætti að vita hvað niðurstaðan getur sagt honum og hvað hún getur ekki sagt.

Sá sem er með áhættuþætti hjarta- og æðasjúkdóma gæti þurft nánara eftirlit með blóðþrýstingi, kólesteróli og blóðsykri.

Einkenni kalla á rannsóknir sem beinast að þeim.

Og allir þurfa að þekkja eigin líkama nægilega vel til að taka eftir því þegar eitthvað hefur raunverulega breyst.

Höldum gömlu vélinni gangandi

Ég er ekki að leggja til að karlmenn verði helteknir af eigin heilsu.

Guð forði okkur frá því.

Það síðasta sem Nordic Wolves þarf eru þúsundir karlmanna sitjandi heima að bera saman rannsóknarniðurstöður og ræða blöðruhálskirtilinn — jafnvel þótt það gæti orðið ansi gott kapphlaup á salernið.

Það þarf að lifa lífinu.

Það er einmitt tilgangurinn.

Þjónustuskoðunin snýst ekki um að leita kvíðafullur að öllu því sem gæti á endanum drepið okkur.

Hún snýst um að gefa okkur sem besta möguleika á að halda áfram að gera það sem okkur langar enn að gera.

Við förum með bílinn í þjónustu vegna þess að við viljum að hann fari í gang á morgun.

Við höldum bátnum við vegna þess að við ætlum aftur út á sjó.

Við brýnum verkfærin vegna þess að við ætlum að nota þau.

Kannski ættum við öðru hverju að sýna sjálfum okkur sömu kurteisi.

Því ég skil vel að það væri fjári pirrandi að enda stopp úti í kanti vegna þess að ég sinnti ekki viðhaldinu.

En það væri töluvert verra að enda stopp á grafarbakkanum.

Sérstaklega ef einhver hefði getað séð viðvörunarljósin mörgum árum fyrr.