Af hverju líður manni betur úti en inni?

Manninum er, eins og öðrum dýrum jarðarinnar, eðlilegt að lifa úti í náttúrunni.

Auðvitað þurfa öll dýr skjól.

Við mennirnir höfum bara gengið töluvert lengra með þá hugmynd en flest önnur dýr.

Við byggjum hús til að verja okkur fyrir veðri og vindum. Þar sofum við, borðum og eigum samveru með fjölskyldu og vinum. Það er misjafnt hversu mikið pláss fjölskyldur þurfa og flestir finna sér húsnæði við hæfi. Sumir virðast þó búa í svo stóru húsnæði að það þurfi nánast GPS-tæki til að finna makann.

Síðan eyðum við stórum hluta af restinni af ævinni líka innandyra.

Við erum inni í skóla.

Mjög margir vinna inni.

Við borðum inni, horfum á sjónvarpið inni og eigum í sífellt meiri samskiptum við heiminn fyrir utan í gegnum netið án þess að fara í raun út í hann.

Samt hefur mér alltaf fundist einhvern veginn eðlilegra að vera úti.

Kannski er það ein ástæða þess að ég elska árstíðirnar fjórar.

Árstíðir mannsævinnar

Á Íslandi, eins og í öðrum norðlægum löndum, er ómögulegt að komast hjá því að taka eftir árstíðunum.

Annars staðar í heiminum er þessu öðruvísi farið.

Í Tælandi eru árstíðirnar til dæmis ekki nærri eins skýrar. Þar er regntímabil en ekki þessi sama afgerandi hringrás þar sem laufin falla af trjánum, veturinn tekur yfir og síðan vaknar allt skyndilega aftur til lífsins á vorin.

Það sem okkur Vesturlandabúum finnst notalegur hiti í Tælandi í janúar getur fólkinu sem þar býr þótt fremur kalt, sérstaklega í fátækari héruðum eins og Isan.

Mér fannst alltaf svolítið furðulegt þegar konan mín sendi móður sinni hlý föt frá Íslandi til Isan.

Hlý föt.

Frá Íslandi.

Til Tælands.

Svo heimsótti ég sjálfur Isan í janúar og var kominn í jakka að kvöldi.

Hitastig, eins og svo margt annað, fer kannski fyrst og fremst eftir því hverju maður er vanur.

Árstíðirnar hafa á síðari árum fengið mig til að hugsa meira um hringrás mannsævinnar.

Vorið er bernskan.

Allt kemur upp. Allt vex. Heimurinn virðist vera að lifna við.

Svo kemur sumarið þegar allt stendur í blóma. Það er kannski ekki svo slæm samlíking við þau ár þegar við erum orðin fullorðin, hraust og á fullu í að lifa lífinu.

Að því loknu kemur haustið.

Ég er líklega einhvers staðar þar sjálfur núna.

En haustið er síður en svo slæm árstíð.

Þvert á móti.

Litirnir breytast. Landslagið breytist og norðurljósin snúa aftur. Fegurðin er enn til staðar, bara öðruvísi.

Og að lokum kemur veturinn, en ég leyfi lesandanum að klára þá samlíkingu sjálfur.

Náttúran leggst í dvala þar til annað vor kemur og nýtt upphaf.

Ég get þó ekki talað um íslenskan vetur án þess að nefna eitt af því sem mér finnst best við hann: að synda úti á vetrarkvöldi í heitri íslenskri sundlaug eða sitja í heita pottinum í myrkrinu, jafnvel með snjóinn fallandi allt í kring.

Það eru til verri leiðir til að verja vetri mannsævinnar.

Veðrið smýgur inn í mann

Ég hef alltaf verið óvenju næmur fyrir veðri.

Ég finn nánast þegar lægð kemur yfir Ísland.

Kannski hljómar það svolítið kjánalega, en veðurbreytingar virðast hafa áhrif á bæði orkuna og skapið hjá mér.

Ég man eftir því þegar ég var rúmlega tvítugur að ég sofnaði um miðjan dag. Veðrið var sæmilegt en af einhverjum ástæðum virtist ég einfaldlega ekki geta haldið mér vakandi.

Ég svaf nánast í heilan sólarhring.

Þegar ég vaknaði var veðrið aftur orðið vel skaplegt.

Ég hafði hins vegar náð að sofa af mér alveg brjálað óveður. Í sjónvarpsfréttunum sá ég bíla sem höfðu fokið með þakið upp að veggjum og hús sem höfðu orðið fyrir skemmdum.

Líkaminn minn hafði greinilega ákveðið að það væri engin ástæða til að taka þátt í þessu.

Sólskin hefur öfug áhrif.

Hvort sem er að miðjum vetri eða miðju sumri þá virðist allt léttast við það að sólin brjótist fram.

Mér finnst ég meira að segja stundum finna mun á mér þegar tunglið er fullt.

Það getur reyndar vel verið einhver bölvuð vitleysa — eða einfaldlega hjátrú.

Þegar heimurinn vaknar aftur

Eitt það skemmtilegasta við vorið er að fylgjast með lífinu vakna á ný.

Við sumarbústaðinn minn get ég nánast fylgst með þessu frá degi til dags.

Ein greinin byrjar að breytast.

Svo önnur.

Brumin koma.

Laufin springa út.

Allt í einu er landslagið sem virtist nánast dautt nokkrum vikum áður orðið lifandi aftur.

Undanfarin ár finnst mér þetta gerast fyrr en áður og kannski er það enn eitt lítið merki um hlýnun jarðar.

Ég hef plantað mjög miklu af trjám við sumarbústaðinn.

Sumum finnst líklega að ég hafi gengið aðeins of langt í því.

Þeir kunna að hafa rétt fyrir sér.

En ég held að það sé ástæða fyrir þessu.

Þegar ég var barn og unglingur var ótrúlega lítið um tré á Íslandi. Tré voru nánast eitthvað sem ég tengdi við útlönd og kannski hef ég verið að bæta mér það upp allar götur síðan.

Undanfarin ár hef ég meira að segja plantað epla- og perutrjám. Þau hafa hingað til lifað íslenska veturinn af, þótt þau séu enn of ung til að bera ávöxt.

Ég fæ ótrúlega mikla ánægju út úr því einfaldlega að horfa á þetta vaxa.

Kannski er eitthvað róandi við að planta einhverju sem hefur nákvæmlega engan áhuga á tímaáætlun manns.

Hver árstíð hefur sinn ljóma

Hver árstíð hefur sinn karakter.

Vorið vekur tilhlökkun.

Sumarið færir birtuna og þessa sérkennilegu íslensku daga þegar myrkrið hverfur nánast alveg. Fólk sem flytur til Íslands á stundum erfitt með nánast samfellda birtuna yfir sumarið. Ég man að þegar bandaríski herinn var enn hér á landi voru sumir gluggar í húsnæði þeirra huldir álpappír yfir björtustu sumarmánuðina.

Haustið kemur með litina sína, norðurljósin snúa aftur og maður finnur að nýr hluti ársins er að byrja.

Svo kemur veturinn.

Dagarnir verða stuttir en fallegur vetrardagur getur samt verið stórkostlegur. Snjórinn, tæra loftið og fólk á skíðum eða einfaldlega úti að njóta dagsins minna mann á að veturinn er ekki bara eitthvað sem þarf að þrauka.

Birtan er annað mál og myrkrið getur verið þrúgandi.

Ísland getur verið dálítið ruglingslegur staður fyrir líkamsklukkuna.

Kannski er þessi sífellda breyting einmitt hluti af því sem mér finnst svo gott við landið.

Það er alltaf eitthvað næst.

Jólahátíðin — en þessi árstími var einnig í hávegum hafður löngu áður en kristni barst til Íslands, í kringum vetrarsólstöður þegar daginn fer loksins að lengja á ný.

Nýárið.

Vorið.

Sumarið.

Næsta birtuskeið.

Á mínum aldri eru kannski ekki jafn mörg tilefni yfir árið sem vekja sömu ofsafengnu tilhlökkun og áður.

Kannski næ ég einhvern tímann nógu háum aldri til að geta sagt eins og haft var eftir gömlum manni, að hann væri kominn á þann aldur að hann hlakkaði meira til jólanna en kynlífs.

Jólin kæmu oftar.

Kannski eigum við enn heima úti

Það eru góðar ástæður fyrir því að við byggðum okkur þægileg hús.

Ég hef að minnsta kosti engan sérstakan áhuga á að flytja aftur í helli.

En ég velti stundum fyrir mér hvort við gleymum hversu stór hluti líffræði okkar mótaðist löngu áður en skrifstofur, sjónvörp, snjallsímar og miðstöðvarhitun komu til sögunnar.

Eftir góðan dag úti líður mér yfirleitt öðruvísi.

Rólegri.

Þægilega þreyttur.

Ég sef oft betur.

Og ég held að það þurfi ekki að mæla allt áður en okkur leyfist að taka eftir því.

Stundum nægir einfaldlega að finna hvernig manni líður.

Ég elska Ísland og öll tilbrigðin sem árstíðirnar færa.

Ég vildi ekki vera án þeirra, þótt ég finni, eins og fleiri, fyrir votti af skammdegisþunglyndi yfir myrkustu vetrarmánuðina.

Það minnir mig á einstaklega gáfaðan og góðan bekkjarfélaga minn úr læknadeild sem varð mjög upptekinn af áhrifum sólarljóssins.

Á þriðja námsárinu áttum við að taka eitt erfiðasta próf námsins — í lyfjafræði, ef ég man rétt. Þó nokkur hluti nemendanna féll.

Við höfðum þrjár vikur til að lesa fyrir prófið.

Við hin sátum inni og lásum langt fram á kvöld.

Hvað gerði hann?

Hann fór í þriggja vikna sólarlandaferð og las á ströndinni.

Eftir því sem mig minnir kom hann heim og fékk hæstu einkunnina.

Síðar hélt hann áfram áhuga sínum á mismunandi tegundum ljóss sem líkja eftir sólarbirtu og endaði sem geðlæknir.

Kannski hafði hann áttað sig á einhverju sem við hin höfðum ekki skilið.

Það kemur reglulega upp í hugann hjá mér að það væri kannski ekkert svo vitlaust, ef aðstæður leyfa, að eyða tímanum frá byrjun janúar og fram í miðjan apríl einhvers staðar sunnar í heiminum þar sem sólin lætur sjá sig aðeins oftar.

Margt eldra fólk gerir einmitt það.

Kannski þarf maður ekki að upplifa hvern einasta dag hverrar einustu árstíðar til að mega segjast elska þær allar.