Hvað ætlarðu að verða þegar þú verður stór?

Þegar maður er barn eða unglingur er fullkomlega eðlilegt að velta því aftur og aftur fyrir sér hvað maður ætli að verða þegar maður verður stór.

Svarið getur breyst næstum jafn oft og maður skiptir um sokka. Á þessum aldri er maður enn að reyna að uppgötva hvaða hæfileika maður hefur. Framtíðin virðist bjóða upp á óendanlega möguleika, þótt hugmyndir okkar um þá byggist yfirleitt á tilkomumikilli blöndu af ímyndunarafli og fákunnáttu.

Einn sona minna hafði snemma nokkuð ákveðnar hugmyndir um þetta. Um tíma ætlaði hann að verða pitsusendill.  Honum fannst greinilega heillandi að aka um bæinn, rétta fólki pitsu og taka við peningum.

Hann hafði nákvæmlega sömu hugmynd um manninn sem dældi bensíni á bíla.  Þar virtist starfið eingöngu felast í því að afgreiða fólk úti við bílinn og taka síðan við peningunum gegnum gluggann.

Það sem höfðaði kannski mest til hans varðandi bæði þessi störf var að maður virtist ekki þurfa að vera neitt sérstaklega gamall til að sinna þeim og síðan stakk maður bara peningunum í vasann.

Börn sem stunda íþróttir af kappi hafa oft jafn skýra framtíðarsýn. Sérhver strákur sem getur sparkað í bolta ætlar sér að verða atvinnumaður. Þetta átti sennilega einnig við um mína kynslóð, jafnvel þótt strákpjakkurinn byggi á lítilli eyju í miðju Atlantshafi.

Raunveruleikinn mátti bíða.

Fyrsta alvöru ákvörðunin

Þegar grunnskóla lýkur þarf í fyrsta sinn að taka raunverulegar ákvarðanir um framtíðina.

Í dag halda flest ungmenni áfram í einhvers konar námi. Hvað mína kynslóð snertir, hættu sumir skólagöngu og fóru beint út á vinnumarkaðinn. Aðrir völdu iðnnám eða bóklegt nám sem gat síðar veitt rétt til háskólanáms.

Margir foreldrar okkar höfðu sjálfir ekki átt kost á langri skólagöngu og því var skiljanlegur þrýstingur á börnin að velja bóklegt nám. Það hentaði sumum afar vel en öðrum mun síður.

Sumir börðust í gegnum framhaldsskóla, komust inn í háskóla og flökkuðu síðan úr einni deild í aðra í von um að næsta námsgrein yrði loksins sú rétta. Að lokum gáfust sumir upp og fóru réttindalausir út á almennan vinnumarkað, oft í störf sem veittu þeim litla gleði og nýttu illa meðfædda hæfileika þeirra.

Námsráðgjöf var nánast engin. Margir hefðu líklega orðið bæði ánægðari og farsælli ef iðnnám hefði verið kynnt sem virðingarvert fyrsta val en ekki eitthvað sem menn sættu sig við þegar bóknámið gekk ekki upp.

Enn aðrir byrjuðu einfaldlega að vinna við það sem bauðst. Þeir fóru ekki út af sporinu og voru ekkert endilega óánægðir með lífið. Þeir unnu, sáu fyrir fjölskyldu og stóðu undir ábyrgð sinni. Samt gátu þeir varið árum í að flytja vörur, afgreiða kortaviðskipti, svara í síma eða sinna ótal öðrum nauðsynlegum störfum án þess að hafa nokkru sinni óskað sér sérstaklega að vinna við þau.

Það er ekkert óvirðulegt við það. Flest samfélög myndu stöðvast á örfáum dögum án fólksins sem einfaldlega mætir og vinnur verkin.

Samt má spyrja hvort það að afla sér lífsviðurværis og það að finna sinn rétta farveg í lífinu sé alltaf eitt og hið sama.

Hvenær hættum við að spyrja?

Um tvítugt á maður einhvern veginn að vera orðinn fullorðinn og vera á leiðinni að verða eitthvað.

Fjórtán ára unglingur segist yfirleitt vera að verða fimmtán. Á þeim aldri færir hvert ár hann nær fullorðinsárunum, frelsinu og öllum þeim dularfullu forréttindum sem eiga að bíða þar. Hann flýtir sér að verða eldri.

Þegar fullorðinsaldrinum hefur verið náð breytist talningin. Þá er maður ekki lengur að verða tuttugu og eins heldur nýorðinn tvítugur. Síðar getur maður haldið sér 49 ára eins lengi og mögulegt er áður en maður viðurkennir með semingi að fimmtugt sé gengið í garð.

Við verjum fyrri hluta ævinnar í að flýta okkur að verða fullorðin og stórum hluta þess sem eftir er í að velta fyrir okkur hvers vegna það gerðist svona hratt.

Milli tvítugs og þrítugs fer lífið oft að mótast meir og meir. Vinna, sambönd, börn, reikningar og skyldur mæta til leiks, oft án þess að þeim hafi verið boðið sérstaklega.

Við teljum okkur hafa nægan tíma. Síðan líður lífið með ótrúlegum hraða og áður en við vitum af erum við komin á fertugsaldurinn.

Þá hafa sumir fundið braut sem hentar þeim og eru komnir vel á veg í starfi sem þeir kunna vel við. Margir aðrir vinna fullkomlega heiðarleg störf sem voru aldrei hluti af neinni sérstakri framtíðaráætlun. Þeir fengu vinnu, urðu færir í henni og héldu áfram, þótt starfið nýtti kannski ekki þeirra sterkustu hæfileika eða veitti þeim sérstakan tilgang.

Nokkrir – sem betur fer ekki margir – missa fótfestuna með alvarlegri hætti. Áfengi, fíkniefni eða annars konar óregla getur smám saman tekið völdin og fært þá langt frá þeirri leið sem þeir ætluðu sér upphaflega.

Jafnvel þá þarf leiðin til baka ekki að vera horfin. En það þarf yfirleitt meira til en að bíða eftir því að aðstæðurnar lagist af sjálfu sér.

Ég heyrði eitt sinn æviskeiðunum lýst á þessa leið: Milli tvítugs og fertugs aflar maður sér menntunar og kemur undir sig fótunum í starfi. Milli fertugs og sextugs nýtir maður það sem maður hefur byggt upp. Eftir sextugt fer lífið að snúast meira um það hvort maður geti pissað og haft hægðir með eðlilegum hætti.

Þetta er nokkuð harkaleg einföldun á seinni hluta ævinnar, þótt hver sá karlmaður sem nálgast sjötugt verði að viðurkenna að skilgreiningin er ekki með öllu út í hött.

Frá því við komum út á vinnumarkaðinn og þar til eftirlaunaaldurinn fer að birtast við sjóndeildarhringinn líður lífið hratt og heldur okkur uppteknum. Sumir skipta um stefnu á leiðinni. Ef þeir finna starf sem hentar þeim betur er það hið besta mál.

En hvað gerist þegar vinnan fer smám saman að losa takið?

Enn óákveðinn 67 ára

Ég hef ekki einfalt svar við því þótt ég sé orðinn 67 ára.

Ég er enn að velta fyrir mér hvað ég ætli að verða þegar ég verð stór.

Margir nota eftirlaunaárin til að sinna áhugamálum eða barnabörnunum betur, ferðast eða einfaldlega njóta lífsins ef aðstæður leyfa.

Allt getur þetta verið verðmætt. Þegar kemur að áhugamálunum hjálpar þó sennilega að hafa fundið eitt eða tvö áður en sá dagur rennur upp að maður hafi skyndilega nægan tíma.

Það er ekki alltaf auðvelt að búa sér til ástríðu eftir pöntun.

Ég er þar engin undantekning. Fyrir utan reglulega hreyfingu hef ég aldrei átt mörg sérstök áhugamál. Ég setti nánast allt mitt púður í vinnuna.

Hugmyndin að Nordic Wolves kveiknaði meðal annars út frá þessari staðreynd. Þar fann ég nýtt verkefni til að byggja upp – eitthvað sem skiptir mig máli, vekur raunverulegan áhuga minn og gerir mér kleift að nýta reynslu heillar starfsævi.

Það er annað en að finna sér einhvern tímaþjóf til að fylla daginn.

Við ættum líklega að fara að hugsa um þetta fljótlega eftir fimmtugt í stað þess að bíða fram á síðasta vinnudaginn. Fólk lifir lengur og seinni hluti ævinnar getur boðið upp á miklu meira en fyrri kynslóðir höfðu ástæðu til að gera ráð fyrir.

Það eru námskeið sem hægt er að sækja, færni sem má tileinka sér, staðir sem bíða heimsóknar og verkefni sem þarf að skapa. Margir fara að spila golf, gjarnan með makanum eða vinahópnum. Aðrir snúa aftur að áhugamálum sem þeir lögðu til hliðar áratugum fyrr.

En það er enginn einn eftirlaunapakki sem hentar öllum.

Að lifa eins og framtíðin skipti enn máli

Það getur verið hollt að horfa til framtíðar næstum eins og maður sé ódauðlegur.

Ekki vegna þess að við séum það. Það óþægilega smáatriði stendur enn óbreytt.

Við getum hins vegar plantað trjám, byggt hús, lært eitthvað erfitt og hafið verkefni sem taka mörg ár. Það er ekkert athugavert við að prjóna sokka fyrir barnabörnin en það þarf ekki að vera öll framtíðaráætlunin.

Kannski ættum við að halda áfram að spyrja spurningarinnar sem við spurðum svo óhikað sem börn:

Hvað ætla ég að verða þegar ég verð stór?

Á þessum aldri merkir spurningin ekki lengur: Hvaða starf á ég að velja?

Hún merkir: Hvað langar mig enn að læra? Hvað vil ég skapa? Hvert langar mig að fara? Hvern vil ég hafa með mér? Hvaða hluta af sjálfum mér hef ég aldrei nýtt til fulls?

Löng lífsreynsla geymir raunveruleg verðmæti. Við eigum ekki að halda áfram að skilgreina okkur eingöngu út frá starfsheitinu sem fyllti áratugi ævinnar. Við eigum heldur ekki að ganga út frá því að áhugaverðasti hluti lífsins hljóti þegar að vera liðinn.

Barn horfir til framtíðar með tilhlökkun vegna þess að því virðist nánast allt vera mögulegt. Við vitum betur núna. Það er ekki allt mögulegt, en það getur hins vegar enn verið miklu fleira mögulegt en við leyfum okkur að trúa.

Góður byrjunarreitur er að skrifa þrjá stutta lista:

Hverju vil ég hætta?

Hverju vil ég halda áfram?

Hvað hef ég alltaf viljað byrja á en aldrei gefið mér tíma til?

Síðan velur maður eitt atriði og tekur fyrsta raunverulega skrefið innan næsta mánaðar. Ekki annað ár í undirbúning, umræður eða vangaveltur um frekari vangaveltur. Eitt raunverulegt skref.

Ég veit enn ekki nákvæmlega hvað ég ætla að verða þegar ég verð stór, þótt ég sé 67 ára.

Kannski er það einmitt málið: Á meðan maður á enn eftir að verða eitthvað á maður enn framtíð.