Enginn kemur til að bjarga þér - en þú þarft ekki að gera allt einn

Tvennt er öruggt í lífinu: Við fæðumst og við deyjum.

Að vissu leyti förum við ein í bæði þessi ferðalög, jafnvel þótt annað fólk sé nærstatt.

Fyrstu æviárin erum við að miklu leiti háð öðrum. Foreldrar okkar, systkini og ættingjar kenna okkur undirstöðuatriðin. Síðar bætast kennarar, skólafélagar og vinir í hópinn.

En þegar kemur að prófinu verðum við samt að þreyta það sjálf.

Hið sama á við þegar við komum út á vinnumarkaðinn. Í fyrstu sýnir einhver okkur hvað við eigum að gera. Við fáum leiðsögn, gerum mistök og verðum smám saman færari. Að lokum getum við sjálf orðið þau sem eiga að leiðbeina öðrum.

En jafnvel þegar við vinnum undir stjórn annarra berum við sjálf ábyrgð á því verki sem við skilum af okkur.

Gamalt íslenskt máltæki segir: „Veldur hver á heldur.“

Ég einn get þetta – en ég get það ekki einn

Sumir vinna best sem hluti af hópi. Aðrir kjósa að vinna einir, þótt jafnvel sjálfstæðustu einstaklingar þurfi yfirleitt á aðstoð að halda einhvern tíma.

Mikilvægt er að gera greinarmun á sjálfstæði og einangrun.

Ég hef oft valið mína eigin leið. Þegar ég hef fengið hugmynd og sannfærst um að enginn annar muni hrinda henni í framkvæmd hef ég yfirleitt komist að þeirri niðurstöðu að þá hljóti það að vera mitt hlutverk.

Við slíkar aðstæður hef ég stundum sagt:

„Ég einn get þetta – en ég get það ekki einn.“

Þetta kann að hljóma mótsagnakennt en lýsir stöðunni nokkuð vel. Ein manneskja getur fengið hugmyndina, tekið frumkvæðið og borið meginábyrgðina. Í þeim skilningi getur enginn annar tekið hennar stað.

En til þess að koma hugmyndinni að fullu í framkvæmd þarf yfirleitt þekkingu, vinnu eða stuðning annarra.

Það skiptir líka máli hvernig hjálpin er veitt.

Maður getur tekið hamarinn úr höndunum á þér, lokið verkinu og kallað það að hjálpa. Verkið klárast ef til vill en þú hefur ekkert lært.

Betri kennari leyfir þér að halda á hamrinum, gera nokkur mistök og læra smám saman að beita honum.

„Þú lokar þessu, ungi maður“

Ég man eftir atviki frá fyrstu árum mínum í læknisstarfi þegar ég aðstoðaði tvo eldri og mjög reynda skurðlækna.

Eftir að þeir höfðu komið gerviliðnum fyrir tóku þeir af sér hanskana og gengu út af skurðstofunni. Töluverð vinna var þá enn eftir áður en aðgerðinni væri lokið, einkum við að loka skurðsárinu.

Á leiðinni út sögðu þeir við mig:

„Þetta er þitt, ungi maður. Þú lokar.“

Ég hafði saumað sár áður og hófst því handa af talsverðu sjálfstrausti og gerði mitt besta. Sennilega taldi ég mig vera að gera allt rétt.

Ég var þó ekki alltaf að gera allt rétt.

Yfirskurðstofuhjúkrunarfræðingurinn, sem vann oft með mér, hefði auðveldlega getað skammað mig eða gert lítið úr mér í návist hinna hjúkrunarfræðinganna. Það gerði hún aldrei.

Þegar henni fannst ég gera eitthvað á rangan hátt hafði hún sérstaka aðferð við að leiðrétta mig.

„Já, svo þú gerir þetta svona,“ sagði hún. „Það er athyglisvert. Eldri skurðlæknarnir – gömlu, reyndu kallarnir – eru vanir að gera þetta svona.“

Síðan sýndi hún mér hvernig.

Auðvitað fylgdi ég leiðbeiningum hennar. Það sem skipti ekki síður máli var að hún leyfði ungum lækni að halda reisn sinni frammi fyrir öðru starfsfólki skurðstofunnar.

Þetta er einstaklega áhrifarík leið til að hjálpa öðrum: að leiðrétta mistökin án þess að gera lítið úr manneskjunni.

Fólk þarf svigrúm til að læra. Það þarf jafnframt að hafa einhvern nógu nálægt til að koma í veg fyrir að námsferlið endi með ósköpum.

Litla gula hænan

Það fylgir því stolt að ljúka verki vel, einkum þegar maður hefur borið ábyrgðina og getur með réttu eignað sér árangurinn.

Vandamálin byrja þegar fólk vill eigna sér heiðurinn eða njóta ávinningsins án þess að leggja neitt af mörkum.

Þess vegna hefur sagan um litlu gulu hænuna alltaf verið ein af mínum uppáhaldssögum frá barnæsku. Íslendingar af minni kynslóð þekktu hana undir því nafni, þótt enskumælandi lesendur þekki í meginatriðum sömu sögu sem The Little Red Hen.

Hænan finnur nokkur korn og spyr hin dýrin hvort þau vilji hjálpa sér að sá þeim.

Enginn vill hjálpa.

Hún biður um aðstoð við að uppskera kornið, mala það og baka brauðið.

Aftur hefur enginn tíma.

Þegar brauðið er loksins tilbúið eru hins vegar allir skyndilega ákafir í að borða það.

Erfitt er að finna betri stutta dæmisögu um vinnu, ábyrgð og áhuga mannsins á að taka þátt í umbuninni eftir að einhver annar hefur unnið verkið.

Flest kynnumst við báðum manngerðunum: þeim sem hjálpa þegar vinna þarf verkið og þeim sem mæta þegar brauðið kemur úr ofninum.

Hjálpin kemur sjaldan áður en við biðjum um hana

Þótt við þiggjum aðstoð frá mörgum á lífsleiðinni berum við sjálf meginábyrgðina á eigin lífi.

Þetta verður sérstaklega mikilvægt þegar lífið fer að riðlast – vegna misnotkunar áfengis eða fíkniefna, fjárhagsvanda, versnandi heilsu eða annarra erfiðleika.

Aðrir kunna að sjá hvað er að gerast. Þeir geta haft áhyggjur, gefið ráð eða reynt að grípa inn í. Stundum gerir þó enginn neitt fyrr en ástandið er orðið alvarlegt.

Varanleg breyting hefst sjaldnast fyrr en maðurinn sjálfur er reiðubúinn að viðurkenna vandann og stíga fyrsta skrefið í átt að viðeigandi hjálp.

Það merkir ekki að hann þurfi að leysa allt einn. Það merkir að enginn annar getur tekið þessa grundvallarákvörðun fyrir hann.

Það er verulegur munur á því að segja:

„Einhver þarf að laga líf mitt.“

og:

„Ég þarf hjálp til að laga líf mitt.“

Fyrri setningin varpar ábyrgðinni yfir á aðra. Sú síðari felur í sér að maður axli ábyrgðina en opni jafnframt dyrnar fyrir aðstoð.

Við skiptum um hlutverk á lífsleiðinni

Við gegnum öll ólíkum hlutverkum.

Stundum hef ég þegið hjálp og stundum veitt hana. Mér hefur verið leiðbeint og ég hef leiðbeint öðrum. Ég hef brugðist öðrum og valdið þeim vonbrigðum, rétt eins og aðrir hafa brugðist mér og valdið mér vonbrigðum.

Ekkert af þessu merkir að við getum ekki haldið áfram að ganga saman í gegnum lífið.

Hvert okkar getur heyrt ólíkan takt og hreyft sig á sinn hátt.

Þessi hugsun minnir mig á póstkort sem ég fann þegar ég ferðaðist erlendis í tæp tvö ár sem ungur maður. Ég sendi foreldrum mínum kortið, ef til vill til að reyna að útskýra hvað ég væri að gera og hvers vegna ég virtist staðráðinn í að fara mína eigin leið.

Á kortinu var tilvitnun í Henry David Thoreau:

„If a man does not keep pace with his companons, perhaps it is because he hears a different drummer.  Let him step to the music which he hears, however measured of far away.”

Þessu trúi ég enn.

Við þurfum ekki öll að ganga á sama hraða eða velja sömu leið. Við ættum hins vegar að bera ábyrgð á leiðinni sem við veljum – og forðast að traðka á öllum öðrum á meðan við göngum í takt við okkar eigin trommara.

Tvisvar verður maður barn

Þegar við eldumst fer jafnvægið að breytast á ný.

Tækninni hefur fleygt fram á ótrúlegum hraða. Facebook er samfélagsmiðill minnar kynslóðar en um það leyti sem mörg okkar fóru loksins að skilja hvað við ættum eiginlega að gera þar voru börnin okkar þegar farin yfir í allt aðrar samskiptaleiðir.

Síðar getur þörfin fyrir hjálp orðið líkamlegri og persónulegri. Styrkur, hreyfigeta, minni eða heilsa geta gefið eftir. Verk sem áður kröfðust engrar umhugsunar geta orðið erfið.

Annað íslenskt máltæki segir: „Tvisvar verður hver maður barn.“

Samanburðurinn er ekki fullkominn. Eldri manneskja býr yfir ævilangri þekkingu, reynslu og reisn sem barn hefur ekki enn öðlast, en bæði geta verið háð öðrum með það sem þau ráða ekki við hjálparlaust.

Að þiggja hjálp jafngildir ekki endilega uppgjöf. Stundum felur það einfaldlega í sér skynsamlega viðurkenningu á því að aðstæðurnar hafi breyst.

Ábyrgð merkir ekki einsemd

Á meðan við höfum getu til að taka ákvarðanir og framkvæma berum við ábyrgð á eigin lífi.

Það merkir ekki að við eigum að hafna allri aðstoð þar til allt er hrunið. Ekki heldur að við eigum að þykjast skilja tækni, fjármál, heilsufar eða mannleg samskipti þegar við gerum það greinilega ekki.

Að biðja um hjálp krefst þess ekki alltaf að maður lýsi yfir algeru hjálparleysi eða komi skríðandi á hnjánum.

Maður getur spurt annan hvort hann vilji taka þátt í því sem maður er að gera. Stungið upp á því að hinn taki að sér ákveðinn þátt verkefnisins vegna þess að hann er sérstaklega fær á því sviði – jafnvel færari en sá sem fékk hugmyndina og kom verkefninu af stað.

Á sama tíma getur upphafsmaðurinn verið fullfær um að sinna öðrum þáttum þess sjálfur.

Þetta er hvorki veikleiki né stjórnunartilburður. Þetta er skynsamleg verkaskipting. Hún gerir báðum kleift að leggja fram það sem þeir gera best án þess að fórna reisn nokkurs.

Stundum verðum við að segja hreint út: „Ég veit þetta ekki,“ „Ég ræð ekki við þetta“ eða „Ég þarf hjálp.“ En oft er nákvæmara að segja: „Vilt þú sjá um þennan hluta? Þú ert betri í honum en ég.“

Við þurfum öll að eiga að minnsta kosti eina manneskju sem við getum í raun leitað til þegar á reynir. Því miður eiga ekki allir slíka manneskju.

Þegar svo er getur eitt það besta sem við gerum verið að verða þessi manneskja fyrir einhvern annan.

Lífið hefur einkennilega tilhneigingu til að skila aftur því sem við leggjum inn í það. Ekki alltaf strax og ekki endilega úr sömu átt, en nógu oft til að skýra kunnuglega orðatiltækið:

What goes around comes around.

Enginn mun lifa lífi þínu fyrir þig.

Enginn getur tekið allar erfiðu ákvarðanirnar, horfst í augu við allan óttann eða lagfært öll mistökin fyrir þína hönd.

En þú þarft ekki að gera allt einn.

Þrjár spurningar gætu verið þess virði að spyrja:

• Á hverju ber ég sjálfur ábyrgð?

• Hvaða hjálp þarf ég í raun?

• Hver gæti þurft á minni hjálp að halda?

Litla gula hænan hafði rétt fyrir sér þegar hún leyfði hinum ekki að þykjast hafa bakað brauðið, en lífið hefði orðið töluvert auðveldara ef eitt þeirra hefði einfaldlega boðist til að hjálpa henni að sá korninu.