Fascia - vefurinn sem við höfum líklega vanmetið

Stærstan hluta starfsævinnar hugsaði ég ekki mikið um fasciu sem gengur undir nafninu fell á íslensku.

Sem bæklunarlæknir þekkti ég þó vel til ákveðinna hluta hennar. Þar má nefna Tensor fasciae latae, vöðva utanvert á mjaðmarsvæðinu sem tengist fljótlega við iliotibial-bandið, eða IT-bandið. Það er þykkt bandvefsbelti sem liggur niður eftir utanverðu lærinu og festist rétt neðan við hnéð. Spenna og erting á þessu svæði getur átt þátt í verkjum eða stirðleika utanvert við mjöðm og hné.

Svo var það plantarfascia undir ilinni. Vandamál í henni eru algeng orsök verkja undir hælnum, þótt það sem oft er kallað bólga sé ekki alltaf einfaldur bólgusjúkdómur.

Fyrir utan þessi kunnuglegu dæmi leit ég fyrst og fremst á fasciuna sem umbúðir.

Hún var vefurinn sem við fórum í gegnum á leiðinni að því sem virtist áhugaverðara fyrir innan: beinum, liðum, vöðvum, sinum, taugum og æðum.

Þetta voru líkamshlutarnir sem við gátum séð í myndgreiningu, skoðað beint eða gert við í aðgerð. Fascia var einfaldlega þarna, vafin utan um allt saman og sá til þess að innihaldið dytti ekki út.

Þessi sýn var þægileg.

Hún var líka ófullnægjandi.

Yngri maðurinn sem benti mér á fasciuna

Fyrir nokkrum árum kynntist ég töluvert yngri manni sem rekur æfingastöð þar sem stór hluti æfinganna byggir á eigin líkamsþyngd, hreyfanleika og liðleika.

Hann benti mér á Thomas Myers og bók hans Anatomy Trains.

Myers setti fram þá hugmynd að ekki ætti alltaf að líta á vöðvana sem einangraðar einingar sem störfuðu óháðar hver annarri. Hann lýsti línum eða keðjum bandvefs sem liggja um ólík svæði líkamans og taldi að skilja mætti að hluta hreyfingu og spennu út frá þessum lengri tengingum.

Líkan hans byggðist einkum á klínískri reynslu, krufningum og áralangri vinnu.

Líffærafræðilegar rannsóknir hafa stutt suma þætti þessara bandvefstenginga. Aðrir hlutar eru enn líkön sem geta gagnast við hugsun og meðferð án þess að vera orðnar fullsannaðar skýringar á öllu sem gerist í lifandi líkama.

Kort getur verið gagnlegt þótt ekki séu allar línurnar á því hraðbrautir.

Robert Schleip hefur gegnt öðru en ekki síður mikilvægu hlutverki. Hann og aðrir fasciurannsakendur hjálpuðu til við að flytja umræðuna úr meðferðarherberginu inn á rannsóknarstofuna.

Rannsóknir hafa sýnt að fascia er ekki bara óvirkar umbúðir. Hún er lifandi bandvefur sem inniheldur kollagen, teygjanlegar trefjar, æðar, taugar og mismunandi frumugerðir. Sumar þessara frumna, þar á meðal myofibroblastar, geta myndað tog og hugsanlega átt þátt í breytingum á stífleika vefjarins.

Í fasciunni er einnig mikið af skyntaugaendum. Hún tekur þátt í stöðuskyni, þ.e. vitund líkamans um eigin stöðu og hreyfingu, og getur komið við sögu í verkjum.

Þetta þýðir ekki að allir óútskýrðir verkir eigi upptök sín í fasciunni. Verkir eru sjaldnast svo kurteisir eða einfaldir. Vöðvar, liðir, sinar, taugar, bandvefur, eldri meiðsli, svefn, streita og taugakerfið geta öll tekið þátt í sömu sögunni.

Fascia getur verið mikilvæg persóna án þess að vera allur leikhópurinn.

Hvað er fascia?

Fascia er ekki ein samfelld himna utan um líkamann eins og plastpoki.

Hugtakið nær yfir fjölskyldu bandvefja sem umlykja, tengja, aðskilja og styðja vöðva, vöðvahópa, bein, taugar, æðar og líffæri.

Appelsína gefur okkur grófa mynd af þessu.

Þegar appelsína er afhýdd sjáum við hvíta vefinn undir berkinum, á milli geiranna og utan um hvern einstakan geira. Vefurinn heldur hlutunum aðskildum en tengir jafnframt allan ávöxtinn saman.

Mannslíkaminn er sem betur fer töluvert flóknari en appelsína. Dæmið sýnir þó hvernig bandvefur getur bæði aðskilið og tengt.

Fascia hjálpar vefjum að halda stöðu sinni en gerir mismunandi vefjalögum jafnframt kleift að renna hvert gagnvart öðru. Hún tekur einnig þátt í kraftflutningi.

Þegar við hreyfum handlegg eða fót verður hreyfingin ekki til vegna þess að einn vöðvi starfi þar í glæsilegri einangrun. Vöðvar, sinar, liðir, taugar og bandvefur þurfa að semja sín á milli um hverja hreyfingu.

Eins og í flestum samningaviðræðum gengur það best þegar allir eru tilbúnir að bregðast við.

Lifandi vefur sem bregst við

Fascia breytist við álag, hreyfingu, meiðsli, veikindi og aldur.

Langvarandi hreyfingarleysi getur haft áhrif á það hversu frjálslega vefjalög renna hvert gagnvart öðru. Meiðsli og skurðaðgerðir geta valdið örmyndun. Endurtekið álag leiðir til aðlögunar en hæfileg hreyfing og stigvaxandi álag geta aukið getu alls stoðkerfisins.

Vaxandi áhugi er einnig á tengslum fasciu við ósjálfráða taugakerfið og innra skyn okkar á líkamanum.

Það er freistandi að ganga skrefinu lengra og fullyrða að tilfinningaleg áföll geymist bókstaflega í fasciunni eða að með meðferð á henni sé hægt að losa alla langvarandi spennu. Slíkar fullyrðingar ganga töluvert lengra en núverandi gögn leyfa.

Taugakerfið, tilfinningar og líkamleg spenna hafa augljóslega áhrif hvert á annað. Sá sem hefur dregið axlirnar upp að eyrum á streituþrungnum fundi veit nú þegar að hugur og líkami eru ekki tvö aðskilin fyrirtæki.

Það sannar hins vegar ekki að ákveðin minning feli sig í bandvefsræmu og bíði þess að einhver finni hana með nuddbolta.

Forvitnin á rétt á sér.

Fullvissan er ekki það sama.

Myers, Schleip og Rolfing

Bæði Thomas Myers og Robert Schleip eiga bakgrunn sem tengist Rolfing og Structural Integration, aðferðum sem þróuðust út frá starfi bandaríska lífefnafræðingsins Idu P. Rolf.

Rolf taldi að skoða þyrfti líkamsstöðu og hreyfingu í samhengi við þyngdaraflið. Ef skipulag líkamans væri óhagstætt þyrftu vöðvar og liðir að vinna meira en nauðsynlegt væri og það gæti stuðlað að þreytu, stirðleika og verkjum.

Rolfing fékk áður fyrr orð á sig fyrir að vera mjög sársaukafull meðferð.

Nánast virtist ríkja sú ósagða regla að ef skjólstæðingurinn gæti enn haldið uppi vitsmunalegum samræðum hefði meðferðin líklega ekki náð nægilega djúpt.

Structural Integration er oft mildari í dag. Margir meðferðaraðilar leggja nú meiri áherslu á skynáhrif, hreyfingu og taugakerfið en að reyna að þvinga vefina til uppgjafar.

Skjólstæðingnum er einnig gjarnan kennt að tileinka sér ný hreyfimynstur í stað þess að liggja eingöngu á bekk á meðan einhver annar reynir að endurraða honum.

Þessi þróun er skynsamleg. Meðferð getur skapað tækifæri til breytinga en dagleg hreyfing ræður miklu um hvað gerist eftir það.

Þegar fascia varð ábyrg fyrir öllu

Lengi vel hafði venjulegt fólk varla heyrt orðið fascia.

Síðan komst fascia í tísku.

Allt í einu birtist hún alls staðar: í bókum, námskeiðum, á samfélagsmiðlum, í nuddboltum, nuddrúllum, sogskálum, stálverkfærum, teipum og sífellt fullkomnari tækjum.

Þessi athygli hefur verið gagnleg. Vefur sem lengi var vanmetinn er nú loksins rannsakaður af alvöru.

Vandinn byrjar þegar gagnleg hugmynd verður að allsherjarskýringu.

Fasciunni hefur verið kennt um nánast alla verki, skerta hreyfigetu, líkamsstöðuvandamál og óútskýrða tilfinningu í líkamanum. Orð eins og samgróningur, hindrun, losun, afeitrun og endurstilling eru stundum notuð af mun meiri fullvissu en gögnin standa undir.

Það er þægilegt þegar einn vefur skýrir allt.

Því miður hefur mannslíkaminn ekki lesið markaðsáætlunina.

Það þarf engin sérstök fasciutrúarbrögð.

Fascia á skilið athygli, rannsóknir og skynsamlega meðferð. Hún þarf ekki að verða alfa og ómega mannslíkamans.

Getur fascia valdið verkjum?

Í fasciunni eru taugaendar og hún getur tekið þátt í verkjaupplifun. Breytingar í bandvef geta einnig tengst meiðslum, bólgu, örmyndun, breyttu álagi og minni hreyfingu.

En það er munur á því að fascia geti komið við sögu og að hún sé orsökin.

Langvinnir verkir eru sérstaklega flóknir. Staðurinn þar sem við finnum verkinn segir ekki alltaf nákvæmlega til um hvar hann hófst. Næmi getur breyst, taugakerfið getur orðið verndarsinnaðra og fleiri en einn vefur getur tekið þátt á sama tíma.

Þess vegna er vel mögulegt að fascia komi við sögu í sumum verkjum sem áður voru eingöngu raktir til vöðva, sina eða liða.

Það er áhugaverður möguleiki og full ástæða til frekari rannsókna.

Það gefur okkur hins vegar ekki leyfi til að greina hverja erfiða öxl, bakverk eða stífa mjöðm sem fasciuvandamál.

Vísindalega heiðarlega svarið er stundum:

„Við vitum það ekki nákvæmlega enn.“

Það svar er ekki veikleikamerki. Þar hefjast góðar rannsóknir yfirleitt.

Nuddrúllur, boltar, sogskálar og önnur verkfæri

Hægt er að vinna með þessa vefi á ýmsan hátt.

Nudd, handvirk meðferð, hreyfing, teygjur, nuddrúllur, nuddboltar, sogskálar og meðferð með sérstökum mjúkvefjaverkfærum geta öll veitt gagnlegt skyn- og vélrænt áreiti.

Rannsóknir benda til þess að nuddrúllur geti aukið hreyfiferil tímabundið en einnig minnkað eymsli eftir áreynslu, þótt áhrifin séu hófleg.

Það er gagnlegt.

Við vitum síður nákvæmlega hvernig áhrifin verða. Þar gætu komið við sögu breytingar á skynboðum, verkjaupplifun, staðbundnu blóðflæði, vöðvaspennu, þoli gagnvart hreyfingu og samspili við taugakerfið.

Hugtök eins og losun og mýking lýsa oft raunverulegri upplifun fólks eftir meðferð. Ekki ætti þó alltaf að skilja þau bókstaflega sem sönnun þess að þéttur örvefur hafi verið brotinn niður með þrýstingi eða að líffærafræðilegur hnútur hafi verið flattur varanlega út.

Manni getur fundist maður liðugri og hreyfigetan sé betri, þótt skýringin sé flóknari en auglýsingin utan á kassanum.

Handvirk meðferð og ýmis verkfæri geta því verið gagnleg. Gildi þeirra ræðst af einstaklingnum, vandamálinu, aðferðinni og því hvað meðferðin gerir honum kleift að gera á eftir.

Ef nuddrúlla hjálpar þér að hreyfa þig með minni óþægindum skaltu nota hana.

Ef bolti undir ilinni gerir morgungönguna auðveldari er það marktækur árangur.

Ef sogskálar, nudd eða vel útfærð meðferð með mjúkvefjaverkfærum dregur úr óþægindum og hjálpar þér að komast aftur af stað eru engin sérstök verðlaun veitt fyrir að neita sér um það.

Nuddrúlla er æfingatæki, ekki pyntingatæki frá miðöldum.

Meiri sársauki þýðir ekki sjálfkrafa meiri árangur. Markmiðið er að veita gagnlegt áreiti, ekki sigra vefinn í einvígi.

Ólíklegt er að eitt verkfæri eða ein meðferð skapi varanlega breytingu án áframhaldandi hreyfingar og hæfilegs álags. Fasciumeðferðir eiga að lúta sömu kröfum og önnur heilsutengd úrræði: Hvað bæta þær, fyrir hvern, hversu mikið og hversu lengi?

Að teygja alla keðjuna

Þar sem fasciuvefir tengja svæði saman og flytja kraft getur verið gagnlegt að nota hreyfingar sem fara um fleiri en einn lið í einu.

Það þýðir ekki að allur líkaminn sé ein samfelld teygja sem hægt sé að toga í við vinstri ökkla til að gera við hægri öxl.

Daglegar hreyfingar okkar eiga sér hins vegar ekki stað í einangruðum kennslubókarhólfum. Þegar við teygjum okkur, snúum okkur, göngum, lyftum eða köstum þurfa mörg líkamssvæði að vinna saman.

Hægar og stýrðar hreyfingar um þægilegan hreyfiferil geta verið gagnlegar, sérstaklega þegar við erum orðin stirð eða höfum lítið hreyft okkur.

Sumir rannsakendur og meðferðaraðilar leggja einnig áherslu á fjaðrandi hreyfingar. Bandvefir geta geymt og skilað vélrænni orku eins og við sjáum í göngu, hlaupi og stökki.

Fyrir eldra fólk þarf „fjaðrandi hreyfing“ ekki að þýða að stökkva niður af kassa og vona að fascian hafi lesið sömu rannsóknargrein.

Hún getur einfaldlega verið taktföst og stýrð hreyfing sem hæfir styrk, jafnvægi og reynslu einstaklingsins.

Hvað með vatnið?

Í fasciuvef er mikið vatn og eðlileg vökvun er nauðsynleg til að allir vefir starfi sem skyldi.

Út frá þeirri skynsamlegu staðreynd er stundum stokkið yfir í miklu stærri fullyrðingu: að aukin vatnsdrykkja losi fasta fasciu, leysi upp samgróninga eða skoli eiturefnum úr bandvefnum.

Gögnin réttlæta ekki slíka fullvissu.

Vökvaskortur kallar vissulega á vatn. Aukalítri af vatni fer hins vegar ekki beina leið í stífa mjöðm til að semja um losun samgróninga.

Vökvun skiptir máli.

En ef aukin vatnsdrykkja ein og sér nægði til að losa um fasciuna og leysa upp samgróninga gæti endurhæfing verið eingöngu vatnsflaska og klósett.

Því miður er málið ekki alveg svona einfalt.

Vökvun er mikilvæg.

Hún er bara ekki fljótandi skurðaðgerð.

Hvað getum við sjálf gert til að halda fasciukerfinu heilbrigðu?

Það jákvæða er það, að sinna fasciukerfinu krefst þess ekki að við yfirgefum kunnuglegar meginreglur um hreyfingu, álag og endurheimt.

Flest gagnleg úrræði eru traustvekjandi hversdagsleg:

• Hreyfðu þig reglulega í stað þess að vera klukkutímum saman í sömu stöðu.

• Hreyfðu þig í fleiri en eina átt. Ganga er frábær en hún fullnægir ekki öllum hreyfiþörfum axla, hryggjar og mjaðma.

• Hreyfðu þig rólega og innan þess hreyfisviðs sem er þér þægilegt.

• Gerðu styrktaræfingar með rólegum og stjórnuðum hreyfingum. Notaðu þann hreyfiferils sem þú ræður vel við og stækkaðu hann smám saman eftir því sem styrkur og hreyfigeta aukast.

• Auktu nýtt álag smám saman í stað þess að reyna að vinna upp tíu ára kyrrsetu á einni hetjulegri helgi.

• Notaðu rúllur, bolta, nudd, sogskálar eða önnur verkfæri ef þau hjálpa, en láttu verkfærið ekki koma í stað hreyfingar.

• Svefn, endurheimt og venjuleg vökvun skipta áfram máli.

• Leitaðu faglegrar aðstoðar ef verkur er mikill, viðvarandi eða óútskýrður svo ekki sé talað um ef með fylgir máttleysi, dofi, hiti, áverki eða önnur áhyggjuefni.

Fascia aðlagast með tímanum.

Það gerir restin af líkamanum líka.

Líkaminn tekur nefnilega meira mark á því sem við gerum reglulega en öllu því sem við ætluðum að byrja á síðasta mánudag.

Af hverju þetta vekur áhuga minn

Fascia hefur gefið mér, sem bæklunarlækni, víðara sjónarhorn á það hvernig bein, liðir, vöðvar, sinar, taugar og bandvefur starfa saman.

Hún hefur líka fengið mig til að hugsa öðruvísi um mínar eigin æfingar.

Eftir því sem ég eldist virðist undirbúningur, hreyfanleiki og endurheimt skipta meira máli. Suma daga þarf líkaminn minn að halda starfsmannafund áður en hann er tilbúinn að mæta til vinnu.

Fascia gæti verið hluti af skýringunni á því hvers vegna hreyfingin verður frjálsari þegar fundurinn er hafinn.

Stærstan hluta starfsævinnar var fascia aukaleikari í mínum huga. Nú tel ég að hún eigi að minnsta kosti skilið almennilega prufu fyrir stærra hlutverk.

En prufa er ekki krýningarathöfn.

Thomas Myers hefur lagt fram gagnlegt líkan til að sjá fyrir sér samfellu líkamans. Robert Schleip og aðrir rannsakendur hafa stuðlað að sterkari vísindalegum grunni fasciurannsókna. Meðferðaraðilar og fyrirtæki þróa verkfæri sem gætu orðið enn gagnlegri eftir því sem rannsóknum fleygir fram.

Við eigum að skoða þessar hugmyndir og verkfæri með opnum huga.

Opinn hugur er hins vegar ekki það sama og gagnrýnislaus hugur.

Ekki hefur verið sýnt fram á alla þá verkunarmáta sem lagðir hafa verið til. Ekki munu allar fullyrðingar um meðferð standast nákvæma skoðun. Það er ekki árás á fræðasviðið. Þannig þróast efnilegt fræðasvið yfir í trúverðugt fræðasvið.

Fascia er ekki töfraskýring á öllum sjúkdómum, verkjum eða skertri getu.

Hún er heldur ekki gagnslausar umbúðir.

Hún er lifandi, skynræn og vélrænt mikilvæg fjölskylda bandvefja sem við höfum líklega vanmetið allt of lengi.

Við eigum hvorki að tilbiðja hana né hunsa.

Við eigum að rannsaka hana, hreyfa hana, veita henni hæfilegt álag og halda áfram að vera forvitin um það sem hún kann enn að kenna okkur.

Forvitni er ekki veikleiki vísindanna.

Hún er upphaf þeirra.