Beinþynning er ekki bara vandamál gamalla kvenna

Flestir karlar verja ekki miklum tíma í að hugsa um beinin í sér.

Við hugsum um vöðvana, mittismálið, blóðþrýstinginn, kólesterólið, testósterónið og hvort við getum enn lyft því sama og áður.

Við göngum einfaldlega út frá því að beinin séu þarna og haldi öllu apparatinu saman í hljóði.

Þangað til eitt þeirra brotnar.

Þá verða þau skyndilega ákaflega áhugaverð.

Sem bæklunarlæknir hef ég meðhöndlað fjölda brota sem tengjast beinþynningu, svo sem brot á mjöðm, úlnlið og samfallsbrot í hryggjarliðbolum.

Það eru ekki aðeins mjaðmabrot sem geta breytt lífi eldri manneskju. Úlnliðsbrot getur ráðið úrslitum um hvort hún geti áfram klætt sig, eldað og séð um sig sjálf heima. Brot í hryggjarliðbolum geta valdið langvinnum verkjum, að maður skreppi saman í hæð og skertri hreyfigetu. Brot þarf ekki að ógna lífinu með beinum hætti til þess að taka frá fólki verulegan hluta sjálfstæðis þess.

Einn af eldri lærimeisturum mínum í læknisfræði hélt því fram að í sumum tilvikum gæti mjöðmin brotnað fyrst og fallið komið í kjölfarið – ekki endilega öfugt.

Erfitt er að sanna það og þetta skýrir sannarlega ekki öll mjaðmabrot. Athugasemdin sat samt í mér. Hún minnti mig á að veikt brotið bein gæti átt þátt í fallinu en væri ekki aðeins saklaust fórnarlamb gólfsins.

Flestir karlar líta enn á beinþynningu sem sjúkdóm mjög gamalla kvenna.

Konur fá beinþynningu oftar, sérstaklega eftir tíðahvörf. Beinþynning er hins vegar ekki eingöngu kvennasjúkdómur og hún hefst ekki skyndilega þegar fólk verður gamalt.

Um það bil einn af hverjum fimm körlum yfir fimmtugu mun brotna af völdum beinþynningar einhvern tíma á því sem eftir er ævinnar.

Það eru ekki sérstaklega hughreystandi líkur.

Bein eru svo sannarlega lifandi

Auðvelt er að sjá beinagrindina fyrir sér sem innbyggt fatahengi – stífan ramma sem restin af okkur hangir utan á.

Það er alrangt.

Bein eru lifandi vefur. Þau hafa blóðflæði og taugar og stöðugt er unnið að viðgerð og endurnýjun þeirra. Þau breytast eftir hormónastarfsemi, næringu, veikindum, lyfjanotkun, hreyfingu og því álagi sem við setjum á þau.

Beinin eru einnig forðabúr steinefna, einkum kalks og fosfats. Líkaminn þarf á þessum efnum að halda til fjölmargra verka, meðal annars til eðlilegrar starfsemi vöðva og tauga.

Ef hann þarfnast þeirra annars staðar getur hann sótt þau í beinin.

Líkaminn spyr okkur ekki hvort við höfum ætlað að geyma þau fram að eftirlaunaaldri.

Inni í beinunum fjarlægir einn hópur frumna gamlan eða skemmdan beinvef á meðan annar byggir upp nýtt bein. Niðurrifssveit og byggingarflokkur eru þar að störfum allan sólarhringinn.

Stóran hluta ævinnar ríkir sæmilegt jafnvægi milli þessara hópa.

Þegar við eldumst – eða verðum óvirk, veik eða fyrir hormónabreytingum – getur niðurrifssveitin smám saman farið að vinna hraðar en byggingarflokkurinn.

Við finnum ekki endilega fyrir neinu á meðan þetta gerist.

Húsið lítur enn nokkuð vel út frá götunni.

Þetta hefst fyrr en við höldum

Við náum yfirleitt mestum beinmassa snemma á fullorðinsárunum. Eftir það fer jafnvægið smám saman að breytast.

Ákveðið beintap getur hafist ótrúlega snemma hjá bæði körlum og konum, löngu áður en nokkrum dytti í hug að kalla viðkomandi gamlan.

Beintap kvenna verður oft hraðara um tíðahvörf. Beintap karla gerist yfirleitt hægar og það skýrir ef til vill hvers vegna við gefum þessu minni gaum.

En hægt þýðir ekki skaðlaust.

Reykingar, óhófleg áfengisneysla, léleg næring, langvarandi hreyfingarleysi og lágt testósterón getur allt átt sinn þátt. Sama gildir um ýmsa langvinna sjúkdóma og sum lyf.

Barksterar eru mikilvægt dæmi.

Þetta eru ekki vefaukandi sterarnir sem tengjast vaxtarrækt. Þetta eru öflug bólgueyðandi lyf, svo sem prednisólón, sem notuð eru við mörgum ólíkum sjúkdómum.

Þau geta einnig veikt beinin.

Ég kynntist því sjálfur.

Í um það bil eitt ár þurfti ég að vera á viðhaldsmeðferð með barksterum. Ég fann ekki að neitt væri að gerast í beinunum. Það kveiknaði ekkert viðvörunarljós á enninu á mér og ég fann ekki fyrir því að kalkið læddist hljóðlega út.

Beinþéttnimæling sýndi síðar vægt beintap.

Sem betur fer uppgötvaðist það snemma. Reynslan varð þó til þess að beinþynning hætti að vera jafn fræðilegt fyrirbæri í mínum huga.

Þetta er einn vandinn við beintap: það er yfirleitt hljóðlaust.

Fyrsta orðsendingin frá beinagrindinni getur borist í formi beinbrots.

Beinin eru ekki alltaf sérstaklega fær í að senda kurteislegar áminningar.

Hvað segir beinþéttnimæling okkur í raun?

DXA-rannsókn mælir magn steinefna í ákveðnum beinum, yfirleitt í mjöðmum og neðri hluta hryggjar.

Rannsóknin er fljótleg og sársaukalaus. Maður liggur á bekk á meðan tækið sér um mælinguna. Engin göng, engin ógnvænleg hljóð og engar kröfur um að maður sýni af sér sérstakt hugrekki.

Niðurstaðan gefur mikilvægar upplýsingar um beinþéttni.

Þéttni er hins vegar ekki alveg það sama og gæði.

Styrkur beins ræðst einnig af innri byggingu þess, ástandi kollagensins, smásæjum skemmdum, hraða endurnýjunar og því hvernig kraftar berast um beinið.

Bygging er ekki örugg aðeins vegna þess að í henni er ákveðinn fjöldi múrsteina.

Uppröðun og ástand þeirra skiptir einnig máli.

Sem bæklunarlæknir fær maður stundum mjög beina tilfinningu fyrir gæðum beina. Þegar borað er í bein eða skrúfa sett í það virðist beinið sterkt og traust. Annað bein getur gefið manni allt aðra tilfinningu.

Þetta er ekki vísindaleg mæling en minnir okkur á að ein tala getur ekki sagt alla söguna.

DXA-mælingin er gagnleg.

Hún er samt ekki öll sagan.

Fyrri beinbrot, langvarandi meðferð með barksterum, fjölskyldusaga, reykingar, áfengisneysla, lágt testósterón, hæðarlækkun og endurtekin föll geta öll veitt mikilvægar viðbótarupplýsingar.

Læknar þurfa því að horfa á manninn en ekki aðeins mælinguna.

Lyf eru aðeins hluti af heildarmyndinni

Lyf við beinþynningu geta dregið úr hættu á beinbrotum. Sum hægja á niðurbroti beina en önnur örva myndun nýs beins.

Þau geta verið mikilvæg og jafnvel nauðsynleg fyrir fólk sem er í verulegri brotahættu.

Öll áhrifarík lyf geta hins vegar haft aukaverkanir.

Annað stórt vandamál er að meðferðarheldni margra er ekki góð.

Það er skiljanlegt. Beinþynning veldur yfirleitt ekki verkjum áður en bein brotnar. Maður tekur lyf en vaknar ekki næsta morgun með þá tilfinningu að beinagrindin sé orðin tuttugu prósent sterkari.

Ef meðferðin veldur óþægindum eða aukaverkunum er auðvelt að hætta.

Árangurinn er líka sérkennilega ósýnilegur. Ef lyfið virkar og ekkert brot hefur átt sér stað, getur virst sem ekkert hafi gerst.

Meðferð krefst því útskýringa, eftirfylgni og einstaklingsbundins mats. Hún ætti ekki aðeins að felast í því að afhenda einhverjum lyfseðil og vona að bæði sjúklingurinn og beinin hans verði samvinnuþýð.

Lyf geta verið hluti af lausninni.

Þau eru sjaldnast öll lausnin.

Vöðvar og bein eiga að vera í sama samtalinu

Beinin bregðast við því hvernig við notum þau.

Þegar vöðvar dragast saman toga þeir í beinin. Þegar við stöndum, göngum, lyftum, klifrum, hoppum eða skiptum um stefnu berast kraftar um beinagrindina. Endurtekið álag örvar beinin til að viðhalda og styrkja þau svæði sem eru í notkun.

Ef við hættum að gera eðlilegar kröfur til líkamans aðlagast hann því líka.

Því miður viðheldur hann ekki miklum vöðvamassa og sterkum beinum eingöngu vegna þess að við gætum þurft á þeim að halda einhvern tíma síðar.

Gönguferðir eru gagnlegar en þær duga ekki endilega einar og sér. Styrktarþjálfun gerir aðrar kröfur til beinagrindarinnar og hjálpar jafnframt til við að varðveita vöðvana.

Jafnvægi og samhæfing skipta ekki síður máli.

Það er lítill ávinningur af því að auka beinþéttnina ef sífellt meiri hætta er á að maður detti.

Þetta verður sérstaklega mikilvægt þegar karlar eldast. Vöðvarýrnun getur hafist mun fyrr en flestir gera sér grein fyrir og hraðað á sér síðar á ævinni.

Veikir vöðvar, slæmt jafnvægi og veik bein mynda óspennandi liðsheild.

Hreyfinguna þarf auðvitað að laga að hverjum og einum. Karl með langt gengna beinþynningu ætti ekki að lesa þennan pistil og byrja samstundis að hoppa niður af kössum með lyftingastöng á herðunum.

Tilgangurinn er að ögra líkamanum af skynsemi, ekki að efna til snemmbúinnar sýnikennslu á vandamálinu sem við erum að reyna að koma í veg fyrir.

Nægilegt prótein er mikilvægt fyrir vöðva og bein. Kalk og D-vítamín skipta máli, sérstaklega ef lítið fæst úr fæðunni eða D-vítamíngildi er lágt.

Fæðubótarefni geta þó ekki unnið verk vöðvanna.

Skápur fullur af töflum er ekki styrktarþjálfun.

Reykingum ætti að hætta, áfengisneyslu að halda innan skynsamlegra marka og huga að hormónavandamálum á borð við lágt testósterón þegar tilefni er til.

Beinheilsa verður ekki til fyrir áhrif einnar töflu, einnar fæðutegundar eða einnar æfingar.

Hún er afrakstur þess sem við gerum aftur og aftur.

Dalibor Krpan og beinagrindin sem eitt líffæri

Einn þeirra sem hafa haft mikil áhrif á hugsun mína um beinþynningu er króatíski læknirinn og rannsakandinn prófessor Dalibor Krpan.

Krpan er sérfræðingur í lyflækningum, innkirtlalækningum og nýrnalækningum og hefur helgað stóran hluta starfsævinnar efnaskiptasjúkdómum beina.

Reynsla hans byggist ekki eingöngu á beinþéttnimælingum eða tölum sem birtast á tölvuskjá.

Í gegnum árin hefur hann sjálfur tekið, meðhöndlað og rannsakað þúsundir beinvefssýna.

Beinvefssýni gera kleift að rannsaka sjálfa byggingu og virkni beins undir smásjá. Þau geta sýnt þætti í uppbyggingu og niðurbroti beina sem sjást ekki í venjulegri beinþéttnimælingu.

Þegar maður hefur sjálfur skoðað þúsundir sýna úr lifandi beinum er skiljanlegt að hann verði tregur til að skilgreina heilan sjúkdóm út frá einni tölu.

Þessi reynsla varð meðal annars til þess að Krpan þróaði hugmynd sem er miðlæg í starfi hans: Líta ætti á beinagrindina sem eitt stórt og flókið líffæri en ekki aðeins safn aðskildra beina, liða og líkamshluta.

Beinin, liðirnir, brjóskið, vöðvarnir, sinarnar, liðböndin og fasciurnar hefur allt áhrif hvert á annað.

Vandamál í hné heldur sig ekki endilega kurteislega innan hnésins. Það getur breytt göngulaginu, haft áhrif á kraftana sem berast um mjaðmir og hrygg og smám saman haft áhrif á aðra hluta beinagrindarinnar.

Veikir vöðvar, lélegt jafnvægi og breytt hreyfimynstur geta einnig breytt því álagi sem beinin verða fyrir.

Krpan felldi þennan hugsunarhátt inn í það sem hann kallar BaR-hugmyndafræðina:

• B – Biomechanics, eða líkamsbeiting og kraftfræði hreyfinga

• a – Analgesia, eða verkjastilling

• R – Regeneration, eða endurnýjun

Hugmyndin er sú að ekki eigi að meðhöndla langvinn vandamál í beinagrindinni með því að horfa aðeins á einn auman lið, eitt veikt bein eða eina tölu úr mælingu.

Það skiptir máli hvernig allur líkaminn hreyfist. Verkir skipta máli. Vöðvastyrkur skiptir máli. Jafnvægi skiptir máli. Geta vefjanna til viðgerðar og endurnýjunar skiptir máli.

BaR-hugmyndafræðin er ekki ein meðferð eða eitt tæki. Hún er tilraun til að horfa á stoðkerfið sem eina samtengda líffræðilega heild.

Þessi víðari sýn höfðar til mín.

Læknar skipta líkamanum upp eftir sérgreinum. Bæklunarlæknar sinna ákveðnum líkamshlutum, gigtlæknar einnig, innkirtlalæknar fjalla um hormón og efnaskipti og sjúkraþjálfarar einbeita sér að hreyfingu og endurhæfingu.

Líkaminn sjálfur hefur aldrei borið sérstaka virðingu fyrir landamærunum milli deildanna okkar.

Frá Taekwondo yfir í Tae Do

Krpan býr einnig yfir óvenjulegum bakgrunni sem nýtist honum í þessu starfi.

Hann hefur sjöundu gráðu svarta beltið – 7. Dan – í Taekwondo. Fyrir lesendur sem þekkja lítið til gráðukerfis bardagalista er þetta mjög há meistaragráða sem endurspeglar áratuga þjálfun og reynslu.

Hann var forseti króatíska Taekwondosambandsins um árabil og hefur einnig verið virkur innan alþjóðlegu Taekwondohreyfingarinnar.

Þetta skiptir máli vegna þess að Tae Do-æfingakerfið sem hann þróaði varð ekki til með því að læknir fékk nokkur glæsileg spörk að láni úr bardagalist.

Það byggist bæði á læknisfræðilegri þekkingu hans á beinum og áratugalangri reynslu hans af Taekwondo.

Í Tae Do eru notaðar stýrðar hreyfingar sem að hluta eru fengnar úr Taekwondo. Þeim er ætlað að framkalla markvissa vöðvasamdrætti, virkja stóran hluta líkamans og bæta jafnvægi, samhæfingu og hreyfistjórn.

Tilgangurinn er ekki að undirbúa einstakling með beinþynningu undir slagsmál á næsta bílastæði.

Hægt er að laga hreyfingarnar að heilsu og líkamlegri getu hvers og eins. Mikilvægustu þættirnir eru stjórn, endurteknir vöðvasamdrættir og samspil taugakerfis, vöðva og beina.

Grundvallarhugmynd Krpans er einföld: Æfingar gegn beinþynningu eiga að gera meira en að brenna hitaeiningum. Þær eiga að senda gagnleg, aflfræðileg skilaboð um beinagrindina og jafnframt vera nægilega öruggar til þess að fólk haldi áfram að stunda þær.

Jafnvel besta æfingakerfi sem nokkurn tíma hefur verið hannað er gagnslaust ef enginn vill – eða getur – stundað það.

MBST: Áhugavert en ekki svarið við öllu

Annar þáttur í starfi Krpans hefur verið MBST, meðferð sem byggist á segulómun.

MBST byggist á sömu almennu eðlisfræðilegu lögmálum og segulómun, en myndar engar myndir. Þar eru notuð mun veikari segulsvið og útvarpsbylgjur í endurteknum meðferðarlotum með það að markmiði að hafa áhrif á líffræðilega virkni vefja á borð við bein og brjósk.

Meðferðin er sársaukalaus og ekki er vitað um neinar klinískt mikilvægar aukaverkanir eða milliverkanir. Frábendingar eru einnig tiltölulega fáar, þótt alltaf þurfi að meta hvern einstakling áður en meðferð hefst.

Rannsóknir og klínísk reynsla Krpans hafa leitt hann að þeirri niðurstöðu að MBST gæti haft jákvæð áhrif á beinmyndun og gæði beina. Starf hans hefur skilað uppörvandi athugunum og niðurstöðum sem verðskulda frekari rannsóknir.

Það sannar þó ekki enn að MBST komi í veg fyrir beinbrot eða eigi að koma í stað annarar viðurkenndrar meðferðar.

Mikilvægasta spurningin er ekki aðeins hvort tala á mælingu breytist. Hún er hvort fólk brotni í raun sjaldnar og haldi betri heilsu og meiri virkni.

Til að svara því þarf stærri og vandaðar samanburðarrannsóknir.

Það er ekkert að því að vera opinn fyrir lofandi hugmynd. Margar framfarir í læknisfræði hófust vegna þess að einhver var tilbúinn að efast um viðteknar venjur.

Forvitninni þarf hins vegar að fylgja varfærni.

Við þurfum ekki að hafna hverri nýrri meðferð.

Við þurfum heldur ekki að gera hana að nýjum trúarbrögðum.

Beinagrindin er nógu flókin án þess að við ætlumst til þess að eitt tæki, ein tafla eða eitt æfingakerfi verði upphaf og endir alls.

Hvað getur maður gert sjálfur?

Karl yfir fimmtugu þarf ekki að verða sérfræðingur í líffræði beina.

Hann ætti samt að gefa málinu gaum – sérstaklega ef hann hefur brotnað við tiltölulega lítið álag, verið lengi á barksterum, skroppið saman í hæð, fengið óútskýrða bakverki eða er með nokkra aðra áhættuþætti.

Hann getur byrjað á því sem hann getur sjálfur haft áhrif á:

• Notað vöðvana reglulega.

• Stunda skynsamlega styrktarþjálfun.

• Þjálfað jafnvægi og samhæfingu.

• Borða nægilegt prótein.

• Tryggja nægilegt kalk og D-vítamín.

• Hætta að reykja.

• Forðast óhóflega áfengisneyslu.

• Ræða mikilvæga áhættuþætti, hormónavandamál eða fyrri beinbrot við lækni.

• Fara í beinþéttnimælingu þegar tilefni er til.

Ef mælt er með meðferð ætti hann að skilja hvers vegna og hverju hún á að skila.

Mikilvægast er að bíða ekki eftir beinbroti áður en maður man eftir því að hann sé með beinagrind.

Beinin halda sitt eigið bókhald

Stóran hluta ævinnar þola beinin það sem við gerum þeim án þess að kvarta.

Þau aðlagast vinnu og hreyfingu.

Þau aðlagast líka hreyfingarleysi.

Þau bregðast við hormónum, veikindum, næringu, lyfjum og öldrun. Þau skrá hjá sér áralangt álag – eða skort á því – án þess að senda okkur mánaðarleg yfirlit.

Svo getur komið að því að þau birti niðurstöðuna, stundum við ósköp venjulegt fall.

Beinþynning er ekki bara vandamál gamalla kvenna.

Hún getur lagst á karla, byrjað löngu fyrir gamals aldur og haldist ósýnileg þar til eitthvað brotnar.

Beinþéttni skiptir máli en það gera einnig gæði beina, vöðvar, jafnvægi, hreyfing og starfsemi beinagrindarinnar sem einnar heildar.

Lyfjameðferð getur verið nauðsynleg og MBST gæti reynst mikilvæg viðbót við meðferð án lyfja. Hvorki lyf né tæki geta þó lyft lóðunum, bætt jafnvægið, hætt að reykja eða ákveðið hvað við borðum.

Sá hluti er áfram okkar.

Karlar eru oft stoltir af því að vera erfiðir viðureignar og brotna ekki auðveldlega.

Það er gott og blessað.

En það gæti verið skynsamlegt að ganga úr skugga um að beinin séu sammála.